Những năm 1990 trở về trước, cây thanh long ở Bình Thuận được ít người biết đến do một bộ phận nhà nông trồng thanh long làm cảnh và quả đẹp để thờ cúng tổ tiên những ngày lễ tết... Từ thập niên 1990 lại đây, thanh long trở thành loại cây có giá trị kinh tế cao và được trồng phổ biến. Đây là loại cây chịu hạn, không kén đất, rất thích hợp với khí hậu và thổ nhưỡng của Bình Thuận. Tính đến nay, tỉnh có gần 5.300 ha/8.750 ha đã cho thu hoạch. Tổng sản lượng năm 2006 đạt 130.000 tấn, bình quân 20 tấn/ha, nếu đầu tư thâm canh và cho ra hoa trái vụ năng suất có thể đạt từ 40 tấn đến 50 tấn/ha, mỗi ha thanh long thu nhập từ 80 triệu đến 200 triệu đồng.

Lãi nhiều, phát triển tràn lan

Theo Sở Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn tỉnh Bình Thuận, năm 2006, tỉnh trồng mới thanh long được 1.122 ha. Năm 2007, theo kế hoạch phân bổ, các địa phương có điều kiện trồng mới thêm 700 ha. Thế nhưng từ đầu năm đến nay, diện tích thanh long trồng mới đã vượt so với kế hoạch hơn 1.000 ha (1.761/700 ha); trong đó huyện Hàm Thuận Bắc gần 780 ha, Hàm Thuận Nam 790 ha và huyện Bắc Bình cũng đang phát triển mạnh cây thanh long trên ruộng gò, ruộng 2 vụ bấp bênh với hàng trăm ha. Trong 2 năm gần đây, diện tích thanh long phát triển nhanh tại các huyện Hàm Thuận Bắc, Hàm Tân, Bắc Bình... theo hướng thanh long "ra ruộng". Do thanh long dễ trồng, thu lãi gấp nhiều lần cây lúa nên diện tích cây thanh long đã phát triển nhanh và tự phát.

Hiện tại Bình Thuận có hơn 10.000 hộ đầu tư trồng thanh long với gần 8.500 ha và không ít người đã trở thành triệu phú, tỷ phú nhờ thanh long. Anh Hai An, một nông dân ở xã Hàm Hiệp (Hàm Thuận Bắc) đầu tư trồng 400 trụ thanh long từ năm 2000. Đến nay vườn thanh long nhà anh có 1.400 trụ, tương đương 1,4 ha. Anh cho biết: Năm 2006, trừ các khoản chi phí, gia đình anh có thu nhập khoảng 160 triệu đồng. Năm nay, gia đình dự kiến lãi ròng không dưới 200 triệu từ thanh long. Anh Nguyễn Thuận ở Hàm Minh (Hàm Thuận Nam) trồng gần 6.000 trụ, hàng năm lãi ròng không dưới 300 triệu đồng.... Nhiều nông hộ vừa trồng, vừa làm đại lý thu mua cho doanh nghiệp, chủ vựa thanh long đã giàu lên thấy rõ. Nếu đầu tư thâm canh đúng mức, được tổ chức sản xuất theo quy hoạch, được hỗ trợ về kỹ thuật và cơ sở hạ tầng như thủy lợi, điện, giao thông... thì cây thanh long ở Bình Thuận sẽ trở thành cây làm giàu trên vùng đất khô nắng.

Tuy nhiên, sản xuất thanh long ở Bình Thuận chủ yếu vẫn theo quy mô gia đình nhỏ lẻ và chưa cơ quan chuyên môn nào khuyến cáo, định hướng cho nông dân thành các mô hình liên kết sản xuất, kinh tế trang trại chưa nhiều. Việc quản lý sản xuất thanh long an toàn theo chuẩn còn gặp nhiều khó khăn. Ông Lê Thanh Hải, xã Hàm Hiệp, Hàm Thuận Bắc bức xúc: nhà vườn ai cũng muốn ổn định để phát triển sản xuất thanh long sạch. Nhưng tư thương muốn mua quả to, màu đẹp và vì cái lợi trước mắt không ít người sản xuất đã sử dụng hóa chất kích thích quả. Sợ rằng, nay mai sản phẩm thanh long sẽ không còn lối ra, nếu không có một tổ chức sản xuất thanh long sạch.

Để "rồng xanh" cạnh tranh và vươn xa

Diện tích cây thanh long được ví như là "rồng xanh" đang phát triển nhanh và có giá trị kinh tế cao nhưng Bình Thuận chưa có nhà máy chế biến sản phẩm từ quả thanh long. Trong 80% tổng sản lượng thanh long được tiêu thụ tại thị trường trong nước, còn lại xuất khẩu trực tiếp hoặc bán cho doanh nghiệp xuất khẩu ngoài tỉnh. Tỉnh hiện có 6 doanh nghiệp thu mua, xuất khẩu thanh long, 40 cơ sở thu mua cung ứng xuất khẩu và hàng trăm hộ cá thể thu gom quả thanh long. Năm 2006, tỉnh xuất khẩu hơn 22.000 tấn quả, đạt kim ngạch xuất khẩu hơn 13,6 triệu USD, chiếm 13,2 % tổng kim ngạch xuất khẩu của tỉnh. Thị trường xuất khẩu chủ yếu là Hồng Kông, Đài Loan, Xingapo, Thái Lan, Trung Quốc... và bước đầu đã thâm nhập vào thị trường Đức, Hà Lan. Từ đầu năm đến nay, các doanh nghiệp trên địa bàn cũng đã xuất khẩu được hơn 12.500 tấn quả thanh long.

Xác định thanh long là sản phẩm lợi thế của tỉnh và đã được Cục Sở hữu trí tuệ (Bộ Khoa học- Công nghệ) cấp đăng bạ tên gọi xuất xứ hàng hóa thanh long Bình Thuận và là tài sản quốc gia được nhà nước bảo hộ (15/11/2006). Hiện nay, Bình Thuận có một HTX sản xuất thanh long sạch tiêu chuẩn Châu Âu (EUREPGAP) tại xã Hàm Minh (Hàm Thuận Nam) được Tổ chức Giám sát quốc tế (IMO) công nhận. Đây là bước khởi đầu tạo điều kiện cho thanh long Bình Thuận tiếp cận được với thị trường khó tính ở châu Âu, Nhật Bản, Hoa Kỳ... Thời gian qua, tại Bình Thuận đã thu hút được nhiều dự án trồng và xuất khẩu thanh long. Viện Nghiên cứu cây ăn quả Miền Nam cũng đã xây dựng chương trình phối hợp giới thiệu quy trình GAP vào sản xuất trái thanh long ở Việt Nam; hỗ trợ nông dân và doanh nghiệp xuất khẩu thanh long cải thiện phương thức sản xuất, đạt tiêu chuẩn GAP/EUREGAP nhằm tiếp cận các thị trường xuất khẩu có giá trị kinh tế cao. Theo bà Đào Thị Mỹ Dung, Giám đốc Trung tâm nghiên cứu phát triển thanh long Bình Thuận: Cây thanh long mang lại lợi nhuận rất cao cho nhà nông, nhưng thị trường tiêu thụ vẫn chưa ổn định, trong khi đó mạnh ai nấy làm, cây thanh long phát triển tràn lan. Trong thời kỳ hội nhập, nếu không thay đổi phương thức sản xuất theo hướng chất lượng, thì thanh long Bình Thuận khó có thể cạnh tranh được.

Với 80% tổng sản lượng thanh long của Bình Thuận được tiêu thụ tại thị trường nội địa, đã nói lên sự trăn trở của các nhà khoa học, các cấp chính quyền và của nhiều nông hộ, doanh nghiệp trồng và xuất khẩu thanh long. Dự tính đến năm 2010, Bình Thuận sẽ đưa diện tích thanh long lên 10.000 ha, sản lượng khoảng 200.000 tấn quả, trong đó xuất khẩu khoảng 110.000 tấn. Dự án tổng thể phát triển thanh long Bình Thuận giai đoạn 2006-2010 cũng đã được triển khai, nhằm nâng cao giá trị cây thanh long tương xứng với thực tế, tiềm năng và bảo đảm phát triển bền vững. Ông Nguyễn Văn Dũng, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Bình Thuận đã chỉ đạo các địa phương, ngành chức năng tăng cường công tác kiểm tra các điểm kinh doanh thuốc bảo vệ thực vật tại các vùng sản xuất thanh long; Sở Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn tỉnh Bình Thuận và các ngành chức năng rà soát và quy hoạch vùng phát triển thanh long gắn với với điều kiện thổ nhưỡng, giao thông, thủy lợi; tránh tình trạng phát triển tràn lan và sớm hoàn chỉnh quy trình sản xuất thanh long an toàn để tập huấn cho nông dân.