Thưa ông, hiện nay có ý kiến cho rằng trái cây Việt Nam bị "thua trên sân nhà". Vậy, ông nhận định như thế nào ?
Tôi nghĩ đặt vấn đề như thế không xác đáng. Bởi vì gạo và thủy sản của ta cũng bị cạnh tranh gay gắt trên "sân nhà" bởi gạo và thủy sản nước ngoài vô nhiều. Dùng từ trái cây Việt Nam bị cạnh tranh gay gắt trên "sân nhà" thì hợp tình, hợp lý hơn.
Trong cơ chế thị trường, mình vô nước người ta thì không nói người ta thua mình hễ người ta vô nước mình lại nói mình thua người ta! Còn trái cây Việt Nam chỉ mới xuất khẩu chập chững chừng m y năm nay. Sự quan tâm đến trái cây không được đúng mức như cây lúa. Thành ra ta thua ở các thị trường cao cấp chứ trên "sân nhà" không thua đâu.
Ông cho biết trái cây Việt Nam xuất khẩu ở vị thế nào? Lấy thí dụ, thị trường Nhật rất khó tính đòi hỏi chất lượng trái cây rất đồng đều, rất ngon, rất an toàn, bảo đảm không có trứng ruồi, lại đặt hàng với số lượng rất lớn. Các yêu cầu này xem ra trái cây Việt Nam không đáp ứng nổi. Do vậy, ta thua ở thị trường Nhật.
Gần đây, thua ở thị trường Trung Quốc với lý do mấy năm gần đây Trung Quốc gia tăng diện tích canh tác trái cây rất lớn. Ngay cả táo Mỹ bây giờ cũng phải thua táo Trung Quốc. Ai có lợi thế hơn thì chiếm lĩnh thị trường thôi. Lý do trái cây Việt Nam chưa xuất sang được các thị trường cao cấp là số lượng lớn không có.
Trái cây của ta ngon nhưng phải có vùng chuyên canh 5.000, 7.000 ha trở lên mới đủ sức xuất khẩu. Còn lẻ tẻ thì chẳng làm được gì. Người ta đặt mua, mình không có số lượng lớn để bán chứ không phải người ta không mua. Về chất lượng do các nhà vườn Việt Nam làm ăn lẻ tẻ nên chất lượng trái cây không đồng đều. Có sản lượng nhưng số lượng xuất khẩu được rất nhỏ bé.
Vậy, giải pháp nào để nâng cao năng lực cạnh tranh cho trái cây Việt Nam?
Giải pháp cụ thể chỉ có là các tỉnh đi vào cụ thể xây dựng vùng chuyên canh trái cây đặc trưng chủ lực, không bắt chước tỉnh khác. Như tôi nhận thấy đặc sản xoài cát Hòa Lộc, bưởi da xanh, bưởi năm roi, sầu riêng Chín Hóa, nhãn xuồng cơm vàng chừng trên dưới 1.000 ha mỗi loại, diện tích trồng không lớn. Mà không phải chuyên canh lắm. Chẳng hạn, trong vùng đó có thể tìm ra rải rác các gốc cây ăn trái này để tổng kết lại chừng ấy diện tích. Chứ không phải 1.000 ha xoài cát Hòa Lộc nằm tập trung. Bà con được huấn luyện chuyên nghiệp canh tác xoài cát Hòa Lộc không có. Bất cứ vùng xoài cát Hòa Lộc nào cũng thấy xoài cát Hòa Lộc có, xoài cát chu có, xoài bưởi, có thậm chí nhãn, cam, quít, bưởi cũng được nông dân xen canh.
Trong bối cảnh này, phải chuyên canh mặc dù ta được "trời cho" các giống cây ăn trái rất ngon. Sầu riêng Chín Hóa, bưởi da xanh, chuối cau, đu dủ hồng, khóm... đều xuất khẩu được. Nhưng các doanh nghiệp xuất khẩu trái cây thì anh nào mua cũng đến tận vườn cây ăn trái xem xét chứ không tự nhiên ngồi bàn giấy ký hợp đồng. Thấy vườn tạp rồi rút lui. Muốn người ta có ấn tượng tốt phải làm như nước ngoài có vùng chuyên canh hẳn hoi. Làm rấ t kỹ. Bao trái đàng hoàng. Còn diện tích không đạt dĩ nhiên số lượng không đạt.
Hiện nay, quan trọng nhất muốn xuất bán sang các thị trường cao cấp thì trái cây Việt Nam phải sản xuất theo quy trình ra trái an toàn. Song, nhiều trái cây của ta chưa an toàn. Viện nghiên cứu cây ăn quả miền Nam đã có quy trình kết hợp nông dân sản xuất trái cây an toàn. Để động viên từ năm 2003, Viện tổ chức hội thi không những trái ngon mà còn cái "đuôi" an toàn thực phẩm để nông dân ý thức rằng nếu sản xuất trái cây không an toàn thì người tiêu dùng không mua nữa.
Về chính sách thì Thái Lan có chính sách xuất khẩu rõ ràng, thích ứng đối với từng thị trường. Họ có nhóm chuyên viên đặc trách giao thương cụ thể. Còn Việt Nam không có những người chịu trách nhiệm như Thái Lan thì làm sao khai thác được các thị trường tiềm năng.
Theo tôi, nên chú trọng vấn đề thương mại hóa trái cây Việt Nam. Với giá quá cao 20.000, 30.000, 40.000, 50.000 đ, thậm chí 60.000 đồng/kg thì xoài cát Hòa Lộc khó thu hút người tiêu dùng. Đây là vòng lẩn quẩn, diện tích trồng hẹp, số lượng thấp, cung ít cầu nhiều nên ép người tiêu dùng phải mua với mức giá không phù hợp.
Theo tôi, trái cây Việt Nam muốn cạnh tranh thắng thế trái cây Thái Lan thì tất cả các loại phải xuống 10.000 đồng/kg (vì trái cây ngon của Thái Lan bán chỉ 10.000 đồng/kg). Các tỉnh có giống trái cây ngon trước mắt nên mở rộng vùng chuyên canh ở tỉnh mình, thâm canh, hạ giá thành. Nông dân trồng trái cây nên theo mô hình của nông dân nuôi tôm, tập hợp thành thế mạnh tự mình cứu mình, tự mình có thương hiệu, tự có quy trình sản xuất, tự khẳng định mình để tìm đầu ra, không dựa quá nhiều vào doanh nghiệp. Nông dân phải thành lập hợp tác xã đúng nghĩa hợp thành sức mạnh tập thể trong cơ chế thị trường.
